گموز پسته 1

بیماری گموز پسته یا شیره سیاه پسته چیست ؟

در بين بيماري هاي پسته در ايران، پوسيدگي طوقه و ريشه ناشي از گونه هاي مختلف قارچ فيتوفتورا باعث خسارت شديد در باغ هاي آلوده مي گردد و لذا داراي اهميت ويژه اي است.

بيماري انگومک يا گموز پسته در ايران، اولين بار در سال ۱۳۳۹ از استان كرمان گزارش شد. مستوفي پور در سال ۱۳۴۸ براي اولين بار گونه اي از قارچ فيتوفتورا را از طوقه و ريشه درختان پسته در قزوين جدا كرد و بيماري زايي آن را در گلخانه به اثبات رسانيد. این گونه P.citrophthora بود.

گموز پسته با توجه به خسارت قابل توجه بیماری در برخی مناطق پسته کاری کشور و ضرورت آشنایی با چگونگی مدیریت آن، در این مقاله سعی شده است تا اطلاعات لازم در ارتباط با این بیماری، علائم و نحوه پیشگیری و مدیریت آن در اختیار باغداران پسته قرار گیرد.

علائم بیماری گموز پسته 

گموز پسته علائم بيماري پوسيدگي طوقه و ريشه پسته در باغ متنوع و بصورت سبز خشک شدن درختان، كاهش پوشش برگي و كلروزه و نكروز شدن برگ ها است. تغيير رنگ و زردی برگ ها از انتهاي برگ شروع شده و پس از مدتي تمام سطح برگ را فرا گرفته و باعث بدشكل شدن و ريزش برگها ميگردد كه در نهايت با پيشرفت بيماري، قارچ عامل بیماری باعث خشک شدن درخت مي شود.

درختان در باغ هاي آلوده گموز پسته ، ممكن است علائم متفاوتي را نشان دهند، در درختاني كه بر روي پايه هاي حساس پيوند خورده اند، علائم به صورت سبز خشک شدن كل درخت است. ولي در درختاني كه داراي مقاومت بالا به بيماري مي باشند علائم به صورت كاهش پوشش برگي، خشكيدگي سرشاخه، كمشدن ميزان محصول، تغيير شكل برگ و مرگ تدريجي درخت مشاهده ميشود.

نشانه های پوسیدگی ریشه بر روی گموز پسته

گموز پسته ” پوسيدگي ريشه بر روي درختان پسته به صورت كم شدن پوشش برگي، زردي، كاهش ميزان محصول، تغيير شكل برگها و مرگ تدريجي درختان ظاهر می شود . به هر حال در مواردي ممكن است اين علائم با علائم پوسيدگي طوقه همپوشاني داشته باشد، مخصوصا زماني كه ريشه هاي اصلي آلوده باشند.

الگوي خشک شدن درختان در باغ هاي آلوده متفاوت است و معمولا در روي يک رديف، درختان يكي پس از ديگري خشک شده كه نشان دهنده انتقال عامل بيماري از طريق تماس ريشه اي، انتقال فعال عامل بيماري و يا عمليات خاک ورزي مي باشد.

آلودگی در کدام قسمت های درخت ظاهر می شود ؟

گموز پسته در بيشتر موارد، آلودگي از طوقه و يا ريشه هاي اصلي شروع شده و به جهت هاي مختلف روي آنها توسعه مي يابد. حاشيه محل آلودگي طوقه و ريشه معمولا با برداشتن پوست بافت آلوده مشخص ميگردد. در محل طوقه و يا تنه در ارتفاع ۲۰ تا ۳۰ سانتيمتري از سطح خاک، قطرات صمغ به صورت ريز و درشت در سطح يا در شكافهاي پوست درختان ظاهر ميشود.

چنانچه پوست قسمت آلوده برداشته شود، صمغی شيري رنگ به بيرون تراوش مي گردد كه پس از مدت كوتاهي به رنگ خاكستري تا سياه تغيير مي يابد. رنگ بافت آلوده در محل طوقه ممكن است از قهوهاي روشن تا سياه متغير باشد، در حالي كه در بافت ريشه بصورت قهوهاي روشن تا تيره ديده ميشود.

سرعت مرگ درختان آلوده در اثر پوسيدگي طوقه و ريشه بسته به سن آنها متفاوت است. درختان جوان داراي آلودگي شديد، سريعاً خشک شده، در حاليكه درختان مسن آلوده ابتدا كاهش پوشش برگي و خشكيدگي سرشاخه ها را پيدا كرده و به تدريج بعد از ۱ تا ۳ سال می میرند.

الگوي خشك شدن درختان، ميزان خسارت بيماري و چگونگي گسترش آن در باغ هاي آلوده متفاوت بوده و تا حد زيادي به مديريت باغ در طول سال از جمله عمليات خاك ورزي، خصوصيات فيزيكي خاك (نفوذپذيري)، نحوه آبياري و كنترل بيماري ارتباط دارد.

خسارات ناشی از این بیماری به چه میزان است ؟

خسارت اين بيماري بسته به شرایط از ۱ تا ۲۰ درصد متغير مي باشد، كه اين موضوع بستگي به شدت بيماري، عمليات خاک ورزي، چگونگي آبياري و نسبت تعداد درختان خشك شده در سال به درختان سالم همان سال دارد. به هر حال ارزش اقتصادي باغ آلوده به شدت كاهش مي يابد كه غير قابل جبران است.

از طرف ديگر واكاري در باغ هاي آلوده نيز هزينه هاي زيادی دارد و درختان واكاري شده نيز در معرض خطر بوده و به محض اينكه وارد چرخه توليد اقتصادي محصول مي شوند از بين مي روند. سيكل زندگي عامل بيماري هنوز در مناطق پسته كاري كشور به خوبي مشخص نشده است.

گونه هاي عامل بيماري روي سطوح بافت هاي آلوده توليد اندام هاي توليد مثل رويشي و زايشي نموده كه در شرايط مناسب جوانه زده و در شرايط غرقابي يا خاك اشباع شده از آب به صورت فعال و با شنا كردن باعث ايجاد آلودگي هاي جديد مي شوند.

اين موضوع شايد چگونگي خشک شدن درختان در روي يک رديف يكي پس از ديگري را توضيح دهد كه ريشه ها در درختان مجاور در يک رديف در زير سطح خاک در نزديكي و يا تماس با يكديگر قرار دارد.

به هر حال انتقال غير فعال عامل بيماري در يك باغ با عمليات خاک ورزي غلط، آب آبياري، ريختن خاک اطراف درختان آلوده در بين رديفها، انتقال خک آلوده به باغها و آلوده بودن ادوات و وسايل كشاورزي صورت می گيرد.

لازم به ذكر است كه انتقال غير فعال مي تواند قارچ را تا كيلو متر ها منتقل كند. خسارت بيماري در خاك های سنگين و با زهكش نامناسب شديد مي باشد. مديريت بيماري روش هاي مختلفي جهت مديريت بيماريهاي ناشي از قارچ Phytophthora در مناطق و يا باغ هاي آلوده پیشنهاد شده است، ولي بيشترين تاكيد بر روي استفاده از ارقام مقاوم و پيشگيري مي باشد.

متاسفانه تاكنون استفاده از پايه هاي مقاوم براي اين بيماري در پسته عملي نشده است. هرچند تحقيقات صورت گرفته حاكي از وجود منابع مقاومت در تعدادي از پايه ها و يا ارقام پسته مي باشد.

نقش بافت خاک و نحوه مدیریت آن در مقابل بیماری گموز پسته

نقش بافت خاک در مدیریت بیماری گموز پسته يكي از مهمترين موارد در خصوص بيماري پوسيدگي طوقه و ريشه پسته ناشی از قارچ فیتوفتورا، بافت و ساختمان خاك و چگونگي قرار گرفتن لايه هاي خاك در يك باغ آلوده مي باشد كه شدت و خسارت بيماري را تحت تاثير قرار مي دهد.

باغ های با بافت خاک رسی

در باغ هايي كه داراي بافت خاك رسي بوده و يا ميزان رس خاك توام با عمق خاك افزايش مي يابد، این شرایط باعث افزايش ظرفيت نگهداري آب در خاك، افزايش خفگي ريشه ها و حساس شدن ريشه به آلودگي مي گردد.

باغ های با بافت لایه سنگین بر روی سطح خاک

در باغ هایی که يك لايه سنگين در روي سطح خاک (عمق ۰تا ۴۰ سانتيمتري) دارند و يا در مواردي كه درختان عمقي كاشته شده باشند، پوسيدگي طوقه بيشتر شايع مي باشد. وجود لايه سخت زيرين كه در هنگام كاشت شكسته نشده است، باعث تشديد بيماري مي گردد.

در بيشتر موارد برداشت خاك سطحي بين رديف ها تا عمق ۳۰ تا ۵۰ سانتيمتري به نحوي كه درختان به اندازه ۲۰ تا ۳۰ سانتيمتر و يا بيشتر بالاتر از محل آبياري قرار گيرند باعث كاهش قابل ملاحظه در مرگ و مير درختان مي گردد.

باغ های با بافت لایه سخت زیرین خاک

در باغ هايي كه طوقه آنها در زير سطح خاك قرار دارد و يا داراي لايه سخت زيرين مي باشند. حفر يك كانال به عرض ۷۰ تا ۱۰۰ سانتيمتر و عمق ۱ تا ۲ متر در فاصله بين رديف ها و انتقال خاك به خارج از باغ و پركردن كانال حفر شده با خاك بدون آلودگي و سبك به نحوي كه شيب رديف ها به سمت مركز رديف باشد باعث كاهش خسارت بيماري مي گردد.

اين موضوع از تجمع آب در اطراف ريشه هاي طوقه و ريشه هاي درختان كه حساس به آلودگي مي باشند، جلوگيري مي نمايد. لازم به ذكر است كه در چنين باغ هايي، برداشت خاك سطحي نيز مي تواند در كاهش خسارت بيماري قابل ملاحظه باشد. در درختان آلوده و يا تمامي درختان در يك باغ آلوده، كنار زدن خاك اطراف طوقه و ريشه هاي درختان نيز مفيد مي باشد.

اين عمليات زماني مي تواند موثر واقع شود كه ريشه هاي اصلي درختان در معرض هوا قرار گيرند. يكي از فاكتور هاي تاثير گذار در شدت و ميزان خسارت اين بيماري مقدار آب آبياري و سيستم مورد استفاده مي باشد.

راه کار هایی برای مدیریت بافت خاک در باغ های آلوده 

در باغ هاي آلوده بايد از غرقاب هاي سنگين و يا روش آبياري گردشي استفاده نگردد. در مواردي كه ميزان خسارت بيماري شديد باشد، كاهش ميزان و دور آبياري مفيد است. در اين صورت بايد فاكتور رشدي گياهان در نظر گرفته شود.

استفاده از سيستم هاي آبياري تحت فشار به لحاظ اينكه باعث كاهش ميزان آب مصرفي نسبت به آبياري غرقابي، كاهش زمان تماس طوقه و ريشه با آب و عدم اشباع خاك به مدت طولانيمي گردند، برتري دارند. بايد به اين نكته توجه داشت كه معظل بيماري با وجود استفاده از سيستم هاي آبياري تحت فشار به طور كامل قابل حل نمي باشد و به صورت نسبي ميزان مرگ و مير در باغ كاهش مي يابد.

درختان موجود در مسير آب آبياري نيز از معظلات ديگر مي باشد. در صورت آلودگی این درختان به این بیماری، دو معضل پیش می آید.

در مرحله اول بر روي بافت درختان بيمار، قارچ توليد اندام هاي توليد مثل رويشي نموده كه با آب به راحتي به باغ هاي زير دست منتقل مي گردد.

در مرحله دوم درختان خشک شده، توسط باغداران از خاك بیرون كشيده شده و مقدار زيادي از خاك آلوده در جوي باقي می ماند، كه با آب به صورت غير فعال منتقل مي شوند.

دیگر روش های مبارزه با بیماری گموز پسته

از روش هاي ديگري که برای مبارزه با بیماری می توان به آن اشاره نمود معالجه قسمت هاي آلوده طوقه و ريشه درختان با استفاده از قارچكش هاي مختلف همچون مخلوط بردو، اكسي كلرايد مس و يا قارچكش هاي موثر ديگر می باشد كه به طور معمول توسط باغداران استفاده مي گردد.

يكي از روش هاي موثر جهت كنترل بيماري پوسيدگي طوقه و ريشه، كاربرد قارچكش هاي سيستميک و حفاظتي در محل طوقه و ريشه مي باشد. حذف و ريشه كني درختان بيمار خشک شده در باغ، نياز به توجه خاص دارد و بايد درختان، همراه با خاک اطراف طوقه و ريشه به بيرون منتقل شده و از بین برده شوند.

از دیگر روش های مبارزه با این بيماري، تزريق مواد به تنه درختان است. در اين روش قارچكش ها با استفاده از دستگاههاي خاص و مواد مخصوص به تنه درختان تزريق مي گردد.